THƯ VIỆN THÀNH PHỐ CẦN THƠ - CANTHO PUBLIC LIBRARY
Châu Văn Liêm - Phần 1
Một nhà giáo, một chiến sĩ cộng sản kiên cường (1902 – 1930)
Đồng chí Châu Văn Liêm sinh ngày 29/06/1902 tại làng Thới Thạnh, tổng Thới Bảo, Ô Môn, Cần Thơ. Trong cuộc đời và sự nghiệp của người cách mạng tiền bối nầy, chắc nịch cái chất bền bỉ, kiên trì chịu đựng của miền Trung do cái “gen” của cụ cố Châu Văn Trình (vợ cụ Châu Văn Trình là Bùi Thị Sáu) một nhà nho mang nặng ý chí bất phục tùng triều đình nhà Nguyễn, bỏ đất Quảng Ngãi vào Long Xuyên làm ăn, sau về cư ngụ làng Thới Thạnh, tổng Thới Bảo, Ô Môn, Cần Thơ.
|
|
Hình: đồng chí Châu Văn Liêm (hình tư liệu do Nhà truyền thống Ô Môn cung cấp
|
|
Châu Văn Liêm xuất thân từ gia đình nho học, khấm khá (Châu Khắc Chấn kết hôn với Trần Thị Tơ người miền Nam, sinh được 6 người con: Người con trai đầu mất từ khi còn nhỏ - Châu Văn Liêm trở thành người con lớn nhất. Bốn người em là: Châu Thị Hường sinh khoảng năm 1908; Châu Văn Khiết (tức Phước), sinh năm 1914 cũng theo chân “anh Ba Liêm” hoạt động cách mạng, mất năm 1978; Châu Thị Đê (hay gọi Sáu Đê) sinh năm 1917; Châu Văn Thưởng sinh năm 1920). Từ nhỏ Châu Văn Liêm được cha là cụ Châu Khắc Chấn một thầy lang giỏi chữ Nho “khai tâm” chữ Hán và dạy cho lối sống lấy “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín” làm đầu. Cụ còn kể về các vị anh hùng dân tộc của đất nước như: Bà Trưng, Bà Triệu, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Quang Trung,… cho các con nghe. Những điều được cha dạy đã tác động đến tư tưởng và hành động của người chiến sĩ cách mạng Châu Văn Liêm sau nầy.
Năm 13 tuối (1915), sau khi tốt nghiệp Sơ học Yếu lược ở quê nhà, Châu Văn Liêm được cha mẹ gửi lên học ở Cần Thơ và đã đỗ bằng Tiểu học, kỳ thi ngày 7 tháng 1 năm 1918 tại trường nội trú Cần Thơ. Bạn học của anh hồi ấy có Trần Ngọc Quế, Lê Văn Sô, Nguyễn Ngọc Cảnh là những thanh niên có tư tưởng tiến bộ, sau đều tham gia cách mạng.
Năm 20 tuổi, Châu Văn Liêm đã đỗ bằng Thành Chung (Cao đẳng Tiểu học), kỳ thi ngày 7 tháng 3 năm 1922 tại Sài Gòn và tiếp tục học lớp sư phạm. (Thuở ấy, có được tấm bằng Thành Chung, nói, viết tiếng Pháp đã thông thạo, “con đường” dẫn tới – chi ít là “quan tham”, “quan phán”, có cuộc sống sung túc “tối có rượu sâm banh, sáng sữa bò” chẳng phải khó, nhưng Châu Văn Liêm không màng mà đi học sư phạm).
Vợ của Châu Văn Liêm tên Phạm Thị Các sinh năm 1905, là một cô gái xinh đẹp tại Vàm Nhon – làng Thới Thạnh (thành hôn năm 1924, sau ngày Châu Văn Liêm tốt nghiệp ở Sài Gòn một năm). Hai vợ chồng sinh được 02 người con: Châu Thị Hằng sinh tháng 2 năm 1925; Châu Kim Y sinh tháng 4 năm 1928.
Những năm học ở Cần Thơ, Châu Văn Liêm cùng bạn bè thường đi thăm Đình thần Bình Thủy – nơi thờ các văn nhân, nhà yêu nước của cả 3 miền đất nước từ cổ chí kim. Ngoài ra, anh thường lui tới viếng Chùa Minh Sư ở Bình Thủy, Cần Thơ (còn gọi Nam Nhã Đường) và được sư thầy trong Chùa là người yêu nước (trong tổ chức “Thiên địa Hội”) kể cho anh nghe những mẩu chuyện và thơ ca truyền khẩu có nội dung chống Pháp, được nghe chuyện cụ Phan Bội Châu bí mật về chùa này gặp “Tiểu tú tài” Nguyễn Thần Hiến (Nguyễn Thần Hiến tên khai sinh Nguyễn Như Khuê, quê gốc ở Hà Tiên. Xuất thân gia đình lớp trên, cha là Tri huyện, mẹ là một nhà kinh doanh lớn ở địa phương. Từ nhỏ, Khuê đã nổi tiếng là một học sinh thông minh có trí nhớ như thần đồng. Năm 13 tuổi đã thông hiểu văn chương, thi pháp, có tài binh giảng những áng văn hay. Những năm ở Hà Tiên, ông mở trường dạy chữ Hán, dạy Đông Y và do sức ép của thực dân Pháp, cũng đã buộc lòng phải tham gia Hội đồng địa hạt nơi đây. Vốn chán cảnh quan trường, năm 1902, viện cớ mẹ mới mất, ông liền xin từ chức và chuyển lên Cần Thơ. Sẵn lòng yêu nước, ý thức chống bọn cướp nước, sau khi gặp Phan Bội Châu ở Sa Đéc (1904) Nguyễn Như Khuê tích cực vận động phong trào Đông Du. Để giúp cho con trai và đồng chí mình có điều kiện xuất dương, ông đã vận động được 40.000 đồng và bản thân ủng hộ 20.000 đồng (tính ra lúa năm ấy chừng 300 giạ lúa tất cả). Sau khi gặp Phan Bội Châu lần thứ 2 tại Chùa Nam Nhã năm 1908, ông vĩnh biệt Cần Thơ qua Thái Lan hoạt động cứu nước. Gặp lại Phan Bội Châu ở Băng Cốc, ông được cử làm Tổng ủy viên sự vụ, giữ trọng trách liên lạc với những người chí hướng ở miền Nam Việt Nam. Năm 1910, bị lộ, ông trốn sang Hương Cảng (Hồng Kông). Nhờ giỏi tiếng Triều Châu, Hải Nam, Phúc Kiến, Quan Thoại; ông chịu trách nhiệm giao tiếp với các nhà cách mạng Trung Quốc. Khi Phan Bội Châu cải tổ Hội Duy Tân, thành lập Hội Việt Nam Quang Thục, ông tham gia lãnh đạo chung (Nguyễn Thần Hiến đại diện cho miền Nam; Phan Bội Châu đại diện cho miền Trung; Nguyễn Thượng Hiền đại diện cho miền Bắc). Hạ tuần tháng 5/1912, ông bị Đế quốc Anh bắt ở Hương Cảng rồi lừa chuyển ông cho thực dân Pháp. Ngày 16/6/1913, ông bị đưa về giam ở nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội). Không chịu hàn phục quân thù, ông tuyệt thực rồi “ra đi” đêm 30 Tết năm Giáp Dần (26/01/1914). Năm đó, ông tròn 57 tuổi (1857-1914). Trao trách nhiệm cho nhà ái quốc mang trong mình hai dòng máu Việt – Hoa nầy hội tụ những thanh niên miệt đồng bằng sông Cửu Long “Đông Du” tìm đường cứu nước, đọc cho nghe những bài thơ, lời thơ đầy uất hận, lời thơ giục giã của “con rồng vàng đất Lục tỉnh” Bùi Hữu Nghĩa: “Anh hùng sáu tỉnh thiếu chi đây! Đâu để giang san đến thế nầy”. Rồi “Một góc cảm thương dân nước lửa”, “Đền Nam trụ cả dễ lung lay!”. Những hạt giống ban đầu của tinh thần quý dân, yêu nước ấy được hé nở thành “mầm non” trong những năm, tháng Châu Văn Liêm đèn sách học ở Sài Gòn.
Những năm tháng đi học ở Sài Gòn, Châu Văn Liêm đã có dịp tiếp xúc các tài liệu bí mật lưu hành trong nước và nước ngoài như: “Gọi hồn nước” của Á Nam Trần Tuấn Khải, “Nam quốc địa dư” của Lương Trúc Đàm (Con trai của cụ Lương Văn Can, người sáng lập nên Đông Kinh Nghĩa Thục); “Hải ngoại huyết thư” của Phan Bội Châu v.v… đặc biệt là Bản yêu sách “Quyền dân tộc” gửi tới Hội nghị Véc-xây và một số tờ báo “Le Paria” của Nguyễn Ái Quốc từ Pháp chuyển về.
Năm 1923 khi còn là giáo sinh lớp sư phạm Sài Gòn, Châu Văn Liêm đã cùng một số bạn “đồng môn” tổ chức đấu tranh chống lại chủ trương của Nha học chính Pháp, buộc các giáo sinh không tốt nghiệp làm phụ giáo.
Năm 1924 Châu Văn Liêm tốt nghiệp sư phạm, rồi về dạy lớp nhứt ở trường Tiểu học Long Xuyên. Một năm sau (1925), Châu Văn Liêm kết tóc xe duyên với cô Phạm Thị Các người cùng quê.
Đầu năm học 1926 – 1927, thầy giáo Châu Văn Liêm chuyển về trường Long Điền, quận Chợ Thủ (nay thuộc tỉnh An Giang). Ở đây, Châu Văn Liêm đã vận động hợp nhất hai đội banh Mỹ Luông và Long Điền tạo sự đoàn kết bà con hai xã, mà trước đó tên “cò Tây’ đã chia rẽ.
Cùng năm sau, sau khi lên Sài Gòn dự lễ tang nhà chí sĩ Phan Châu Trinh (ngày 24/3/1926) trở về, Châu Văn Liêm tổ chức lễ truy điệu Cụ ngay tại sân banh Mỹ Luông. Bà con, cô bác, thanh niên, học sinh, giáo chức Mỹ Luông, Long Điền, Long Kiên đến dự lễ rất đông. Bằng lời lẽ chân thành, thắm thiết, có sức lôi cuốn người nghe “Thầy Nhứt Liêm” ca ngợi tinh thần cách mạng của Phan Châu Trinh. Buổi lễ truy điệu hôm đó đã biến thành cuộc tập hợp lực lượng biểu dương ý chí tinh thần yêu nước của nhân dân địa phương. Mật thám Pháp đã ghi tên Châu Văn Liêm vào “sổ đen” để theo dõi. Châu Văn Liêm là người đề xướng và thành lập “Hội giáo viên, học sinh yêu nước” ở Long Xuyên (giữa năm 1926) và “Việt Nam phục quốc Đảng” ở Cần Thơ (tháng 9 năm 1926). Châu Văn Liêm vận động một số bạn bè mở tiệm thuốc ở Thới Lai và tổ chức một ghe đưa đón khách từ Ô Môn đi Thới Lai, Cờ Đỏ (thuộc Cần Thơ), nhằm bí mật nối liên lạc với những người có tâm huyết và phổ biến các tài liệu để giáo dục lòng yêu nước trong đồng bào vùng Ô Môn (nhất là các làng: Thới Thạnh, Thới An, Thới Lai, Phong Hòa…). Bạn chí cốt của Châu Văn Liêm thời gian nầy là các ông Nguyến Đức Kiêm và Lưu Hữu Diêm (người Việt gốc Hoa – chú họ cố giáo sư nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm nghệ thuật Cộng hòa dân chủ Đức).
Ở thị xã Long Xuyên cũng như Long Điền, Châu Văn Liêm còn mở những lớp học chống nạn mù chữ cho người nghèo không biết chữ, tuyên truyền giáo dục tri thức khoa học thường thức, giữ gìn vệ sinh phòng bệnh, chống mê tín dị đoan v.v… trong bà con địa phương.
Cuối năm 1927, Châu Văn Liêm được đồng chí Nguyễn Ngọc Ba là cán bộ của Kỳ bộ “Thanh niên cách mạng đồng chí hội” kết nạp vào tổ chức nầy, cùng một ngày với đồng chí Ung Văn Khiêm tại Tấn Đức – Tân Mỹ - Chợ Mới (nay thuộc tỉnh An Giang). Lúc ấy Châu Văn Liêm tròn 25 tuổi.
Sau đó không lâu, đồng chí Châu Văn Liêm được cử làm Bí thư chi bộ “Thanh niên cách mạng đồng chí hội” đầu tiên của Long Xuyên – Châu Đốc. Đến tháng 02/1928 làm Bí thư Tỉnh bộ “Thanh niên cách mạng đồng chí hội” tỉnh Long Xuyên (nay là An Giang), đồng chí chủ trương phát triển rộng rãi các tổ chức công khai như: Hội thể thao Mỹ Luông – Long Xuyên (Mỹ - Luông Sport), Hội nông dân, Hội thợ mộc, Hội thợ dệt, Hội cạo gió, Nghiệp đoàn thợ bạc v.v… Để tập hợp đông đảo quầng chúng vào tổ chức thành sức mạnh đấu tranh đòi quyền lợi về dân sinh, dân chủ. Cơ sở đầu mối để liên hệ với các nơi là tiệm may Mỹ Quang (nay là nhà số 14, đường Phạm Hồng Thái – Long Xuyên).
Nhờ tiếp xúc với những tư tưởng cách mạng theo khuynh hướng Mác-xít-Lênin được truyền bá công khai trên các tờ báo như: La Cloche fêléc (Tiếng Chuông rè) là tờ báo do nhà yêu nước Nguyễn An Ninh sáng lập, xuất bản hằng tuần ở Sài Gòn, số 1 ra ngày 10/12/1923 và số cuối cùng là 62 thì đình bản vảo ngày 3/5/1926; L’An-nam của Phan Văn Trường (L’An-nam tự nhận tiếp tục sự nghiệp của La Cloche fêléc, số ra đầu tiên ngày 6/5/1926 đánh số 3 và số cuối cùng 182 ra ngày 02/02/1926. Hai tờ báo này đã đăng lại một số tờ báo L’Humanité (báo Nhân dân) – Cơ quan Trung ương của Đảng cộng sản Pháp, báo Le Paria (Người cùng khổ) do đồng chí Nguyễn Ái Quốc sáng lập, xuất bản tại Pháp và nguyên văn “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” do Các Mác – Ăng-ghen khởi thảo (đăng từ số 53, ra ngày 9/3/1926 đến số 60 ra ngày 24/4/1926 trên báo La Cloche fêléc và nghiên cứu “Đường Kách mệnh”. Từ tiếp thu những nội dung trên, năm 1928 đồng chí Châu Văn Liêm mở một số lớp huấn luyện bồi dưỡng cho các cán bộ ở Long Xuyên - Chợ Mới.
Cuối năm 1928, đồng chí Châu Văn Liêm cáo bệnh không dạy học ở Long Xuyên nữa, sang Sa Đéc – nay thuộc tỉnh Đồng Tháp cùng ông Hai Định với một số anh em lập trường tư thục“Sa Đéc học đường” làm nơi liên lạc với các đồng chí trong tổ chức Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội, như: Đồng chí Hà Huy Giáp, Nguyễn Kim Cương, Cô giáo Đô, cô giáo Đức,… với những thầy, cô giáo – chiến sĩ cách mạng ấy, “Sa Đéc học đường” thực chất là một “lò ươm nhân tài” ở miền Nam và làm cơ sở công khai hợp pháp để hoạt động cách mạng.
Ngoài việc mở trường tư thục, đồng chí Châu Văn Liêm còn về quê nhà Ô Môn bí mật mở các lớp huấn luyện cho thanh niên ở các làng: Thới Thạnh, Phong Hòa, Thới An, Thới Thuận, Thới Lai,…Tài liệu học tập là Đường Khách mệnh của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc; cuốn về Chủ nghĩa cộng sản, có cả sách báo cách mạng, tiến bộ từ nước ngoài gửi về. Đồng chí Châu Văn Liêm tóm tắt thành đề cương giới thiệu cho anh em học viên tham khảo và nghiên cứu.
Để tránh mật thám theo dõi, tháng 2/1929 đồng chí Châu Văn Liêm được Kỳ bộ Thanh niên cách mạng đồng chí Hội điều về hoạt động tại Sài Gòn. Tháng 3/1929 đồng chí dự Hội nghị Kỳ bộ để bầu lại Kỳ ủy Nam Kỳ tại căn nhà số 14 đường La Caze (Chợ Lớn) gồm 5 đồng chí: Phạm Văn Đồng, Châu Văn Liêm, Nguyễn Kim Cương, Nguyễn Văn Côn, Trần Ngọc Quế. Đồng chí Phạm Văn Đồng được cử làm Bí thư Kỳ bộ. Đồng chí Phạm Văn Đồng và Châu Văn Liêm được Hội nghị cử đi dự Đại hội tổng bộ Việt Nam thanh niên Cách mạng đồng chí Hội với tư cách là đại diện Kỳ bộ Nam Kỳ.
Ngày 29/7/1929 đồng chí Phạm Văn Đồng từ miền Trung vào tới ga Sài Gòn thì bị sa lưới giặc. Sau đó, nhiều cán bộ cốt cán của Đảng tiếp tục bị địch bắt. Đồng chí Châu Văn Liêm trở thành trụ cột của Kỳ bộ Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội ở Nam Kỳ. Châu Văn Liêm đã liên lạc được với các đồng chí: Phạm Trọng Bình, Trần Văn Phồng,…mời các đồng chí về nhà mình ở đường Hamelin (nay là đường Lê Thị Hồng Gấm – Tp.Hồ Chí Minh) bàn bạc đi tới quyết định thành lập An Nam Cộng sản Đảng.
Do yêu cầu bức bách của phong trào cách mạng ở Nam Kỳ, ngày 7/11/1929 đồng chí Châu Văn Liêm chủ trì Hội nghị bầu ra Ban lâm thời chỉ đạo (tương đương Ban chấp hành Trung ương Đảng lâm thời) của An nam Cộng sản Đảng gồm 5 đồng chí: Châu Văn Liêm (bí danh Việt); Nguyễn Thiệu (bí danh Nghĩa); Ung Văn Khiêm (bí danh Quân); Huỳnh Quảng (bí danh Hoàng Tuyến); Đỗ Quỳ (bí danh Lương) và cử đồng chí Châu Văn Liêm làm Bí thư. Hội nghị vạch ra đường lối chính trị của Đảng là “Làm cách mạng tư sản dân chủ, liên minh với giai cấp nông dân, đánh đổ địa chủ, đánh đổ giai cấp tư sản bản xứ, liên minh với binh lính,…Đối với Đông Dương Cộng sản Đảng thì chủ trương hợp nhất đối với Tân Việt cách mạng Đảng và Việt Nam quốc dân Đảng thì tuyên truyền giải thích và giác ngộ” (Còn phần tiếp theo)
Sưu tầm, đọc, tóm tắt và biên soạn
Nguyễn Thị Lý
Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp phường Ô Môn
Tài liệu sưu tầm để tóm tắt:
1/ Châu Văn Liêm cuộc đời và sự nghiệp / Vũ Lân, Phương Hạnh. - H.: Chính trị Quốc gia, 1995. - 86tr.; 21cm
2/ Những viên ngọc quý / Phòng Nghiên cứu Lịch sử Đảng biên soạn. - Tái bản. - H.: Chính trị Quốc gia - Sự thật, 2021. - 2 tập; 19cm
ĐTTS ghi: Ban Tuyên giáo Thành uỷ Cần Thơ
T.1. - 254tr.
3/ Danh nhân và Di tích lịch sử văn hóa tỉnh Cần Thơ/ Sở Văn hóa thông tin tỉnh Cần Thơ: Xí nghiệp in tổng hợp Cần Thơ, 2008.-224tr.; 21cm.
Năm 13 tuối (1915), sau khi tốt nghiệp Sơ học Yếu lược ở quê nhà, Châu Văn Liêm được cha mẹ gửi lên học ở Cần Thơ và đã đỗ bằng Tiểu học, kỳ thi ngày 7 tháng 1 năm 1918 tại trường nội trú Cần Thơ. Bạn học của anh hồi ấy có Trần Ngọc Quế, Lê Văn Sô, Nguyễn Ngọc Cảnh là những thanh niên có tư tưởng tiến bộ, sau đều tham gia cách mạng.
Năm 20 tuổi, Châu Văn Liêm đã đỗ bằng Thành Chung (Cao đẳng Tiểu học), kỳ thi ngày 7 tháng 3 năm 1922 tại Sài Gòn và tiếp tục học lớp sư phạm. (Thuở ấy, có được tấm bằng Thành Chung, nói, viết tiếng Pháp đã thông thạo, “con đường” dẫn tới – chi ít là “quan tham”, “quan phán”, có cuộc sống sung túc “tối có rượu sâm banh, sáng sữa bò” chẳng phải khó, nhưng Châu Văn Liêm không màng mà đi học sư phạm).
Vợ của Châu Văn Liêm tên Phạm Thị Các sinh năm 1905, là một cô gái xinh đẹp tại Vàm Nhon – làng Thới Thạnh (thành hôn năm 1924, sau ngày Châu Văn Liêm tốt nghiệp ở Sài Gòn một năm). Hai vợ chồng sinh được 02 người con: Châu Thị Hằng sinh tháng 2 năm 1925; Châu Kim Y sinh tháng 4 năm 1928.
Những năm học ở Cần Thơ, Châu Văn Liêm cùng bạn bè thường đi thăm Đình thần Bình Thủy – nơi thờ các văn nhân, nhà yêu nước của cả 3 miền đất nước từ cổ chí kim. Ngoài ra, anh thường lui tới viếng Chùa Minh Sư ở Bình Thủy, Cần Thơ (còn gọi Nam Nhã Đường) và được sư thầy trong Chùa là người yêu nước (trong tổ chức “Thiên địa Hội”) kể cho anh nghe những mẩu chuyện và thơ ca truyền khẩu có nội dung chống Pháp, được nghe chuyện cụ Phan Bội Châu bí mật về chùa này gặp “Tiểu tú tài” Nguyễn Thần Hiến (Nguyễn Thần Hiến tên khai sinh Nguyễn Như Khuê, quê gốc ở Hà Tiên. Xuất thân gia đình lớp trên, cha là Tri huyện, mẹ là một nhà kinh doanh lớn ở địa phương. Từ nhỏ, Khuê đã nổi tiếng là một học sinh thông minh có trí nhớ như thần đồng. Năm 13 tuổi đã thông hiểu văn chương, thi pháp, có tài binh giảng những áng văn hay. Những năm ở Hà Tiên, ông mở trường dạy chữ Hán, dạy Đông Y và do sức ép của thực dân Pháp, cũng đã buộc lòng phải tham gia Hội đồng địa hạt nơi đây. Vốn chán cảnh quan trường, năm 1902, viện cớ mẹ mới mất, ông liền xin từ chức và chuyển lên Cần Thơ. Sẵn lòng yêu nước, ý thức chống bọn cướp nước, sau khi gặp Phan Bội Châu ở Sa Đéc (1904) Nguyễn Như Khuê tích cực vận động phong trào Đông Du. Để giúp cho con trai và đồng chí mình có điều kiện xuất dương, ông đã vận động được 40.000 đồng và bản thân ủng hộ 20.000 đồng (tính ra lúa năm ấy chừng 300 giạ lúa tất cả). Sau khi gặp Phan Bội Châu lần thứ 2 tại Chùa Nam Nhã năm 1908, ông vĩnh biệt Cần Thơ qua Thái Lan hoạt động cứu nước. Gặp lại Phan Bội Châu ở Băng Cốc, ông được cử làm Tổng ủy viên sự vụ, giữ trọng trách liên lạc với những người chí hướng ở miền Nam Việt Nam. Năm 1910, bị lộ, ông trốn sang Hương Cảng (Hồng Kông). Nhờ giỏi tiếng Triều Châu, Hải Nam, Phúc Kiến, Quan Thoại; ông chịu trách nhiệm giao tiếp với các nhà cách mạng Trung Quốc. Khi Phan Bội Châu cải tổ Hội Duy Tân, thành lập Hội Việt Nam Quang Thục, ông tham gia lãnh đạo chung (Nguyễn Thần Hiến đại diện cho miền Nam; Phan Bội Châu đại diện cho miền Trung; Nguyễn Thượng Hiền đại diện cho miền Bắc). Hạ tuần tháng 5/1912, ông bị Đế quốc Anh bắt ở Hương Cảng rồi lừa chuyển ông cho thực dân Pháp. Ngày 16/6/1913, ông bị đưa về giam ở nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội). Không chịu hàn phục quân thù, ông tuyệt thực rồi “ra đi” đêm 30 Tết năm Giáp Dần (26/01/1914). Năm đó, ông tròn 57 tuổi (1857-1914). Trao trách nhiệm cho nhà ái quốc mang trong mình hai dòng máu Việt – Hoa nầy hội tụ những thanh niên miệt đồng bằng sông Cửu Long “Đông Du” tìm đường cứu nước, đọc cho nghe những bài thơ, lời thơ đầy uất hận, lời thơ giục giã của “con rồng vàng đất Lục tỉnh” Bùi Hữu Nghĩa: “Anh hùng sáu tỉnh thiếu chi đây! Đâu để giang san đến thế nầy”. Rồi “Một góc cảm thương dân nước lửa”, “Đền Nam trụ cả dễ lung lay!”. Những hạt giống ban đầu của tinh thần quý dân, yêu nước ấy được hé nở thành “mầm non” trong những năm, tháng Châu Văn Liêm đèn sách học ở Sài Gòn.
Những năm tháng đi học ở Sài Gòn, Châu Văn Liêm đã có dịp tiếp xúc các tài liệu bí mật lưu hành trong nước và nước ngoài như: “Gọi hồn nước” của Á Nam Trần Tuấn Khải, “Nam quốc địa dư” của Lương Trúc Đàm (Con trai của cụ Lương Văn Can, người sáng lập nên Đông Kinh Nghĩa Thục); “Hải ngoại huyết thư” của Phan Bội Châu v.v… đặc biệt là Bản yêu sách “Quyền dân tộc” gửi tới Hội nghị Véc-xây và một số tờ báo “Le Paria” của Nguyễn Ái Quốc từ Pháp chuyển về.
Năm 1923 khi còn là giáo sinh lớp sư phạm Sài Gòn, Châu Văn Liêm đã cùng một số bạn “đồng môn” tổ chức đấu tranh chống lại chủ trương của Nha học chính Pháp, buộc các giáo sinh không tốt nghiệp làm phụ giáo.
Năm 1924 Châu Văn Liêm tốt nghiệp sư phạm, rồi về dạy lớp nhứt ở trường Tiểu học Long Xuyên. Một năm sau (1925), Châu Văn Liêm kết tóc xe duyên với cô Phạm Thị Các người cùng quê.
Đầu năm học 1926 – 1927, thầy giáo Châu Văn Liêm chuyển về trường Long Điền, quận Chợ Thủ (nay thuộc tỉnh An Giang). Ở đây, Châu Văn Liêm đã vận động hợp nhất hai đội banh Mỹ Luông và Long Điền tạo sự đoàn kết bà con hai xã, mà trước đó tên “cò Tây’ đã chia rẽ.
Cùng năm sau, sau khi lên Sài Gòn dự lễ tang nhà chí sĩ Phan Châu Trinh (ngày 24/3/1926) trở về, Châu Văn Liêm tổ chức lễ truy điệu Cụ ngay tại sân banh Mỹ Luông. Bà con, cô bác, thanh niên, học sinh, giáo chức Mỹ Luông, Long Điền, Long Kiên đến dự lễ rất đông. Bằng lời lẽ chân thành, thắm thiết, có sức lôi cuốn người nghe “Thầy Nhứt Liêm” ca ngợi tinh thần cách mạng của Phan Châu Trinh. Buổi lễ truy điệu hôm đó đã biến thành cuộc tập hợp lực lượng biểu dương ý chí tinh thần yêu nước của nhân dân địa phương. Mật thám Pháp đã ghi tên Châu Văn Liêm vào “sổ đen” để theo dõi. Châu Văn Liêm là người đề xướng và thành lập “Hội giáo viên, học sinh yêu nước” ở Long Xuyên (giữa năm 1926) và “Việt Nam phục quốc Đảng” ở Cần Thơ (tháng 9 năm 1926). Châu Văn Liêm vận động một số bạn bè mở tiệm thuốc ở Thới Lai và tổ chức một ghe đưa đón khách từ Ô Môn đi Thới Lai, Cờ Đỏ (thuộc Cần Thơ), nhằm bí mật nối liên lạc với những người có tâm huyết và phổ biến các tài liệu để giáo dục lòng yêu nước trong đồng bào vùng Ô Môn (nhất là các làng: Thới Thạnh, Thới An, Thới Lai, Phong Hòa…). Bạn chí cốt của Châu Văn Liêm thời gian nầy là các ông Nguyến Đức Kiêm và Lưu Hữu Diêm (người Việt gốc Hoa – chú họ cố giáo sư nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm nghệ thuật Cộng hòa dân chủ Đức).
Ở thị xã Long Xuyên cũng như Long Điền, Châu Văn Liêm còn mở những lớp học chống nạn mù chữ cho người nghèo không biết chữ, tuyên truyền giáo dục tri thức khoa học thường thức, giữ gìn vệ sinh phòng bệnh, chống mê tín dị đoan v.v… trong bà con địa phương.
Cuối năm 1927, Châu Văn Liêm được đồng chí Nguyễn Ngọc Ba là cán bộ của Kỳ bộ “Thanh niên cách mạng đồng chí hội” kết nạp vào tổ chức nầy, cùng một ngày với đồng chí Ung Văn Khiêm tại Tấn Đức – Tân Mỹ - Chợ Mới (nay thuộc tỉnh An Giang). Lúc ấy Châu Văn Liêm tròn 25 tuổi.
Sau đó không lâu, đồng chí Châu Văn Liêm được cử làm Bí thư chi bộ “Thanh niên cách mạng đồng chí hội” đầu tiên của Long Xuyên – Châu Đốc. Đến tháng 02/1928 làm Bí thư Tỉnh bộ “Thanh niên cách mạng đồng chí hội” tỉnh Long Xuyên (nay là An Giang), đồng chí chủ trương phát triển rộng rãi các tổ chức công khai như: Hội thể thao Mỹ Luông – Long Xuyên (Mỹ - Luông Sport), Hội nông dân, Hội thợ mộc, Hội thợ dệt, Hội cạo gió, Nghiệp đoàn thợ bạc v.v… Để tập hợp đông đảo quầng chúng vào tổ chức thành sức mạnh đấu tranh đòi quyền lợi về dân sinh, dân chủ. Cơ sở đầu mối để liên hệ với các nơi là tiệm may Mỹ Quang (nay là nhà số 14, đường Phạm Hồng Thái – Long Xuyên).
Nhờ tiếp xúc với những tư tưởng cách mạng theo khuynh hướng Mác-xít-Lênin được truyền bá công khai trên các tờ báo như: La Cloche fêléc (Tiếng Chuông rè) là tờ báo do nhà yêu nước Nguyễn An Ninh sáng lập, xuất bản hằng tuần ở Sài Gòn, số 1 ra ngày 10/12/1923 và số cuối cùng là 62 thì đình bản vảo ngày 3/5/1926; L’An-nam của Phan Văn Trường (L’An-nam tự nhận tiếp tục sự nghiệp của La Cloche fêléc, số ra đầu tiên ngày 6/5/1926 đánh số 3 và số cuối cùng 182 ra ngày 02/02/1926. Hai tờ báo này đã đăng lại một số tờ báo L’Humanité (báo Nhân dân) – Cơ quan Trung ương của Đảng cộng sản Pháp, báo Le Paria (Người cùng khổ) do đồng chí Nguyễn Ái Quốc sáng lập, xuất bản tại Pháp và nguyên văn “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” do Các Mác – Ăng-ghen khởi thảo (đăng từ số 53, ra ngày 9/3/1926 đến số 60 ra ngày 24/4/1926 trên báo La Cloche fêléc và nghiên cứu “Đường Kách mệnh”. Từ tiếp thu những nội dung trên, năm 1928 đồng chí Châu Văn Liêm mở một số lớp huấn luyện bồi dưỡng cho các cán bộ ở Long Xuyên - Chợ Mới.
Cuối năm 1928, đồng chí Châu Văn Liêm cáo bệnh không dạy học ở Long Xuyên nữa, sang Sa Đéc – nay thuộc tỉnh Đồng Tháp cùng ông Hai Định với một số anh em lập trường tư thục“Sa Đéc học đường” làm nơi liên lạc với các đồng chí trong tổ chức Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội, như: Đồng chí Hà Huy Giáp, Nguyễn Kim Cương, Cô giáo Đô, cô giáo Đức,… với những thầy, cô giáo – chiến sĩ cách mạng ấy, “Sa Đéc học đường” thực chất là một “lò ươm nhân tài” ở miền Nam và làm cơ sở công khai hợp pháp để hoạt động cách mạng.
Ngoài việc mở trường tư thục, đồng chí Châu Văn Liêm còn về quê nhà Ô Môn bí mật mở các lớp huấn luyện cho thanh niên ở các làng: Thới Thạnh, Phong Hòa, Thới An, Thới Thuận, Thới Lai,…Tài liệu học tập là Đường Khách mệnh của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc; cuốn về Chủ nghĩa cộng sản, có cả sách báo cách mạng, tiến bộ từ nước ngoài gửi về. Đồng chí Châu Văn Liêm tóm tắt thành đề cương giới thiệu cho anh em học viên tham khảo và nghiên cứu.
Để tránh mật thám theo dõi, tháng 2/1929 đồng chí Châu Văn Liêm được Kỳ bộ Thanh niên cách mạng đồng chí Hội điều về hoạt động tại Sài Gòn. Tháng 3/1929 đồng chí dự Hội nghị Kỳ bộ để bầu lại Kỳ ủy Nam Kỳ tại căn nhà số 14 đường La Caze (Chợ Lớn) gồm 5 đồng chí: Phạm Văn Đồng, Châu Văn Liêm, Nguyễn Kim Cương, Nguyễn Văn Côn, Trần Ngọc Quế. Đồng chí Phạm Văn Đồng được cử làm Bí thư Kỳ bộ. Đồng chí Phạm Văn Đồng và Châu Văn Liêm được Hội nghị cử đi dự Đại hội tổng bộ Việt Nam thanh niên Cách mạng đồng chí Hội với tư cách là đại diện Kỳ bộ Nam Kỳ.
Ngày 29/7/1929 đồng chí Phạm Văn Đồng từ miền Trung vào tới ga Sài Gòn thì bị sa lưới giặc. Sau đó, nhiều cán bộ cốt cán của Đảng tiếp tục bị địch bắt. Đồng chí Châu Văn Liêm trở thành trụ cột của Kỳ bộ Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội ở Nam Kỳ. Châu Văn Liêm đã liên lạc được với các đồng chí: Phạm Trọng Bình, Trần Văn Phồng,…mời các đồng chí về nhà mình ở đường Hamelin (nay là đường Lê Thị Hồng Gấm – Tp.Hồ Chí Minh) bàn bạc đi tới quyết định thành lập An Nam Cộng sản Đảng.
Do yêu cầu bức bách của phong trào cách mạng ở Nam Kỳ, ngày 7/11/1929 đồng chí Châu Văn Liêm chủ trì Hội nghị bầu ra Ban lâm thời chỉ đạo (tương đương Ban chấp hành Trung ương Đảng lâm thời) của An nam Cộng sản Đảng gồm 5 đồng chí: Châu Văn Liêm (bí danh Việt); Nguyễn Thiệu (bí danh Nghĩa); Ung Văn Khiêm (bí danh Quân); Huỳnh Quảng (bí danh Hoàng Tuyến); Đỗ Quỳ (bí danh Lương) và cử đồng chí Châu Văn Liêm làm Bí thư. Hội nghị vạch ra đường lối chính trị của Đảng là “Làm cách mạng tư sản dân chủ, liên minh với giai cấp nông dân, đánh đổ địa chủ, đánh đổ giai cấp tư sản bản xứ, liên minh với binh lính,…Đối với Đông Dương Cộng sản Đảng thì chủ trương hợp nhất đối với Tân Việt cách mạng Đảng và Việt Nam quốc dân Đảng thì tuyên truyền giải thích và giác ngộ” (Còn phần tiếp theo)
Sưu tầm, đọc, tóm tắt và biên soạn
Nguyễn Thị Lý
Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp phường Ô Môn
Tài liệu sưu tầm để tóm tắt:
1/ Châu Văn Liêm cuộc đời và sự nghiệp / Vũ Lân, Phương Hạnh. - H.: Chính trị Quốc gia, 1995. - 86tr.; 21cm
2/ Những viên ngọc quý / Phòng Nghiên cứu Lịch sử Đảng biên soạn. - Tái bản. - H.: Chính trị Quốc gia - Sự thật, 2021. - 2 tập; 19cm
ĐTTS ghi: Ban Tuyên giáo Thành uỷ Cần Thơ
T.1. - 254tr.
3/ Danh nhân và Di tích lịch sử văn hóa tỉnh Cần Thơ/ Sở Văn hóa thông tin tỉnh Cần Thơ: Xí nghiệp in tổng hợp Cần Thơ, 2008.-224tr.; 21cm.
